Wat moesten Russische componisten in het Westen leren?

Russische componisten die hun geluk zochten in het Westen, vrijwillig of gedwongen, moesten muzikaal iets te bieden hebben dat muziekliefhebbers in Amerika en Europa konden omarmen. Liefst met iets typisch Russisch natuurlijk. Dat is in de muziek moeilijker te definiëren dan bij wodka, kaviaar, Dostojevski of Gogol. Men kon hiervoor te rade gaan bij de 19de eeuwse componisten Rimski-Korsakov en Moessorgski. Zij propageerden een nationaal geluid met de geur van het Russische plattelandsleven. Volkswijsjes en religieuze muziek behoorden de inspiratiebron te zijn. De geëmigreerde Russische componisten moesten ook iets dergelijks meebrengen, maar daarmee was lang niet alles gezegd. Deze complexe uitdaging wordt uitgebreid beschreven in het boek van Elena Dubinets: Russian Composers Abroad: How They Left, Stayed, Returned (2021). Dubinets, geboren in Moskou in 1969, maakte als musicoloog een indrukwekkende carrière in Rusland, Amerika en Europa. Zij begon in Moskou met het schrijven over eigentijdse Amerikaanse muziek. In Amerika zaten ze hier niet op te wachten en moest zij juist artikelen schrijven over Russische componisten. Nu is zij als artistiek directeur verbonden aan het  Nederlandse Concertgebouworkest.

Vanaf 1917, in de aanloop naar de Russische Revolutie, kwam een golf Russische emigranten naar het Westen op gang. Zij gingen zich in de grote steden vestigen rondom de eigen gebedshuizen die eerdere emigranten daar hadden gebouwd. Voor de Russische musici die niets anders konden dan muziek maken of noten schrijven, boden de Russisch-orthodoxe kerken een gegarandeerd inkomen. Koormuziek in de orthodoxe liturgie is belangrijk en ceremonieel onmisbaar. Echter, om voet aan de grond te krijgen bij de niet-Russische liefhebbers van modern-klassieke muziek is meer originaliteit nodig. De Russische componist moest zich aanpassen aan de eisen die het Westen stelde of verdwijnen in de vergetelheid. Jezelf onderscheiden als publiekstrekker was belangrijk om producenten te interesseren en contracten te krijgen. In de wat ‘platte’ amusementswereld was de ‘kozakkendans’ uitermate geschikt als money maker. Het bijschrift uit 2019 voor de video hieronder illustreert dit: “Cossack Dancers for hire from Calmer Karma Entertainment. Perfect for Russian themed parties and Russian Brunches, Winter Weddings, Winter Wonderland themed parties and any kind of celebration where you need a major dancing and acrobatic wow factor”.

Alles staat of valt met het hebben en onderhouden van een internationaal netwerk. Dit in tegenstelling tot de Sovjet-muziekwereld, waar alles door de staat werd geregeld: gratis muziekopleidingen, staatsfondsen en staatsdistributiesystemen die voorzagen in een inkomen dat los stond van de appreciatie door het publiek. Dat publiek kwam gewoon af op iedere zwaar gesubsidieerde muziekuitvoering, van wie dan ook. Dubinets zegt hierover in een interview voor de Volkskrant: “Pas in de (westerse) muziekwereld leerde ik dat je je moet aanpassen aan de smaak van de luisteraars. Ik heb de vaardigheden van een marketeer moeten tráinen”. Kun je als emigrant én componist trouw blijven aan jezelf? Accepteer dat je professionele identiteit verandert. Stravinski (1882-1972) kan dienen als illustratie. Hij kreeg les van Rimski-Korsakov, wat belangrijk was voor het typisch Russische ingrediënt. Hij verwierf de Franse nationaliteit, mede om de financiële rechten te krijgen op uitvoeringen van zijn werk. In Parijs maakte hij furore en bouwde er een enorm netwerk op. In 1945 kreeg hij de Amerikaanse nationaliteit toen dat opportuun werd. En trouw aan jezelf? Jawel. Tot laat in zijn leven bleef hij een devoot Russisch-orthodox gelovige, wat het componeren van modernistische muziek niet in de weg hoefde te staan. Van hem is de uitspraak: “Religieuze muziek zonder geloof is vulgair”.

Verwante blogs:

Muziek in tijden van Goelag (mei 2021)

Opnieuw zitten Russische musici in de gevangenis (aug 2024)

Youtubefilmpje: Russian Cossack Dancers, Calmer Karma Theatrical Corporate Entertainment (VK, 2019).